ईशावास्योपनिषद् सम्पूर्ण १८ मन्त्र (Isha Upanishad (Complete 18 Mantras))
शुक्ल यजुर्वेद का पावन ईशावास्योपनिषद्—ईशा वास्यमिदं सर्वम्, त्यागपूर्वक भोग, कर्मनिष्ठा, आत्मज्ञान एवं सोऽहमस्मि की पूर्ण अनुभूति।
श्लोक 1.1
ॐ ईशा वास्यमिदꣳ सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् | तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् || १ ||
oṁ īśā vāsyamidaṁ sarvaṁ yatkiñca jagatyāṁ jagat | tena tyaktena bhuñjīthā mā gṛdhaḥ kasyasviddhanam || 1 ||
हिंदी अर्थ: इस चराचर जगत में जो कुछ भी गतिशील संसार है, वह सब ईश्वर से व्याप्त (आच्छादित) है। उस ईश्वर को साथ रखते हुए त्यागभाव से उसका उपभोग करो; किसी के भी धन का लोभ मत करो।
Meaning: All this, whatever moves in this moving world, is enveloped by the Lord. Through renunciation of possessiveness, find joy in it. Do not covet anyone's wealth.
श्लोक 1.2
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतꣳ समाः | एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे || २ ||
kurvanneveha karmāṇi jijīviṣecchataṁ samāḥ | evaṁ tvayi nānyatheto'sti na karma lipyate nare || 2 ||
हिंदी अर्थ: संसार में निष्काम भाव से शास्त्रविहित कर्म करते हुए ही सौ वर्ष जीने की इच्छा करनी चाहिए। तुम्हारे लिए इससे भिन्न कोई अन्य मार्ग नहीं है, जिससे मनुष्य में कर्म लिप्त न हों।
Meaning: Only performing selfless actions here should one desire to live a hundred years. Thus for you, a human being, there is no other way by which action does not adhere to you.
श्लोक 1.3
असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः | ताꣳस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः || ३ ||
asuryā nāma te lokā andhena tamasā''vṛtāḥ | tāṁste pretyābhigacchanti ye ke cātmahano janāḥ || 3 ||
हिंदी अर्थ: वे लोक 'असुर्य' (असुरों के योग्य) कहे जाते हैं जो घोर अज्ञान रूपी अंधकार से आच्छादित हैं। जो कोई भी अपनी आत्मा का हनन करने वाले (आत्मघाती/अज्ञानी) हैं, वे मरने के बाद उन्हीं लोकों में जाते हैं।
Meaning: Sunless are those worlds, enveloped in blinding darkness, unto which go after death all those who are slayers of their own soul (ignorant of the Self).
श्लोक 1.4
अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षत् | तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति || ४ ||
anejadekaṁ manaso javīyo nainaddevā āpnuvanpūrvamarṣat | taddhāvato'nyānatyeti tiṣṭhattasminnapo mātariśvā dadhāti || 4 ||
हिंदी अर्थ: वह आत्म-तत्व गतिरहित (अचल) होने पर भी मन से भी अधिक तीव्रगामी है। इन्द्रियाँ (देवगण) उस तक पहले नहीं पहुँच सकतीं क्योंकि वह उनसे पहले से ही सर्वत्र विद्यमान है। वह स्थिर रहता हुआ भी दौड़ने वाले सबको पीछे छोड़ देता है।
Meaning: The Self is unmoving, one, swifter than the mind. The senses could never overtake It, for It ran before them. Standing still, It overtakes those who run.
श्लोक 1.5
तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके | तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः || ५ ||
tadejati tannaijati taddūre tadvantike | tadantarasya sarvasya tadu sarvasyāsya bāhyataḥ || 5 ||
हिंदी अर्थ: वह तत्व चलता है और नहीं भी चलता; वह अत्यन्त दूर है और अत्यन्त समीप भी है; वह इस सम्पूर्ण जगत के भीतर है और वही इस सबके बाहर भी है।
Meaning: It moves, and It moves not; It is far, and It is near; It is inside all this, and It is outside all this.
श्लोक 1.6
यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति | सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते || ६ ||
yastu sarvāṇi bhūtānyātmanyevānupaśyati | sarvabhūteṣu cātmānaṁ tato na vijugupsate || 6 ||
हिंदी अर्थ: जो मनुष्य सम्पूर्ण प्राणियों को अपनी आत्मा में ही देखता है और समस्त प्राणियों में भी अपनी ही आत्मा को देखता है, वह किसी से भी घृणा नहीं करता।
Meaning: He who sees all beings in the Self and the Self in all beings never turns away with hatred from anything.
श्लोक 1.7
यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः | तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः || ७ ||
yasminsarvāṇi bhūtānyātmaivābhūdvijānataḥ | tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ || 7 ||
हिंदी अर्थ: जिस अवस्था में तत्ववेत्ता ज्ञानी के लिए सम्पूर्ण प्राणी आत्मारूप ही हो जाते हैं, उस समय उस एकत्व (अद्वैत) का दर्शन करने वाले को कहाँ मोह और कहाँ शोक?
Meaning: When to the knower all beings have become one in the Self, what delusion, what sorrow can there be for him who sees that oneness?
श्लोक 1.8
स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविरꣳ शुद्धमपापविद्धम् | कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः || ८ ||
sa paryagācchukramakāyamavraṇamasnāviraṁ śuddhamapāpaviddham | kavirmanīṣī paribhūḥ svayambhūryāthātathyato'rthān vyadadhācchāśvatībhyaḥ samābhyaḥ || 8 ||
हिंदी अर्थ: वह परमात्मा सर्वव्यापी, ज्योतिर्मय, देहरहित, छिद्ररहित, नाड़ीरहित, परम शुद्ध और पाप से अस्पृष्ट है। वह सर्वज्ञ, मन का स्वामी, सर्वोपरि और स्वयंभू है; उसी ने नित्य प्रजा के लिए यथायोग्य पदार्थों का विधान किया है।
Meaning: He is all-pervading, radiant, bodiless, without wounds, without sinews, pure, untouched by sin. The Seer, the Thinker, the Transcendent, Self-existent, He has ordered things suitably for eternal ages.
श्लोक 1.9
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते | ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः || ९ ||
andhaṁ tamaḥ praviśanti ye'vidyāmupāsate | tato bhūya iva te tamo ya u vidyāyāṁ ratāḥ || 9 ||
हिंदी अर्थ: जो केवल अविद्या (भौतिक कर्मकांड/सांसारिक ज्ञान) की उपासना करते हैं, वे घोर अन्धकार में प्रवेश करते हैं; और जो केवल शुष्क विद्या (बिना साधना के केवल बौद्धिक ज्ञान) में रत रहते हैं, वे मानो उससे भी अधिक अन्धकार में पड़ते हैं।
Meaning: Into blinding darkness enter those who worship ignorance (mere material rites), and into greater darkness than that, as it were, go those who delight solely in intellectual knowledge.
श्लोक 1.10
अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया | इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे || १० ||
anyadevāhurvidyayā'nyadāhuravidyayā | iti śuśruma dhīrāṇāṁ ye nastadvicacakṣire || 10 ||
हिंदी अर्थ: विद्या से कुछ और ही फल कहा गया है तथा अविद्या से कुछ और ही फल बताया गया है। ऐसा हमने उन धैर्यवान ज्ञानी पुरुषों से सुना है जिन्होंने हमारे प्रति उसकी स्पष्ट व्याख्या की थी।
Meaning: Different, they say, is the fruit of knowledge, and different, they say, is the fruit of ignorance. Thus have we heard from the wise who explained it to us.
श्लोक 1.11
विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह | अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते || ११ ||
vidyāṁ cāvidyāṁ ca yastadvedobhayaṁ saha | avidyayā mṛtyuṁ tīrtvā vidyayā'mṛtamaśnute || 11 ||
हिंदी अर्थ: जो विद्या (आत्मज्ञान) और अविद्या (कर्म/कर्तव्य) दोनों को एक साथ भली-भाँति जान लेता है, वह अविद्या से मृत्यु को पार करके विद्या से अमृत (मोक्ष) का उपभोग करता है।
Meaning: He who knows both knowledge and action together crosses over death through action and attains immortality through knowledge.
श्लोक 1.12
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते | ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्यां रताः || १२ ||
andhaṁ tamaḥ praviśanti ye'sambhūtimupāsate | tato bhūya iva te tamo ya u sambhūtyāṁ ratāḥ || 12 ||
हिंदी अर्थ: जो असम्भूति (अव्यक्त कारण प्रकृति) की उपासना करते हैं, वे घोर अन्धकार में प्रवेश करते हैं; और जो केवल सम्भूति (कार्य ब्रह्म/संसार) में ही रत रहते हैं, वे मानो उससे भी अधिक अन्धकार में पड़ते हैं।
Meaning: Into blinding darkness enter those who worship the unmanifested cause, and into greater darkness than that, as it were, go those who delight in the manifested world.
श्लोक 1.13
अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् | इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे || १३ ||
anyadevāhuḥ sambhavādanyadāhurasambhavāt | iti śuśruma dhīrāṇāṁ ye nastadvicacakṣire || 13 ||
हिंदी अर्थ: सम्भूति (व्यक्त) से कुछ और ही परिणाम बतलाया गया है और असम्भूति (अव्यक्त) से कुछ और ही परिणाम बताया गया है। ऐसा हमने ज्ञानी पुरुषों से सुना है।
Meaning: Different, they say, is the result of the manifest, and different, they say, is the result of the unmanifest. Thus have we heard from the wise who explained it to us.
श्लोक 1.14
सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयं सह | विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्याऽमृतमश्नुते || १४ ||
sambhūtiṁ ca vināśaṁ ca yastadvedobhayaṁ saha | vināśena mṛtyuṁ tīrtvā sambhūtyā'mṛtamaśnute || 14 ||
हिंदी अर्थ: जो सम्भूति (अविनाशी परमात्मा) और विनाशशील (प्रकृति के कार्य) दोनों को एक साथ जान लेता है, वह विनाशी शरीर द्वारा मृत्यु को पार करके सम्भूति (परमात्मा) द्वारा अमरत्व का अनुभव करता है।
Meaning: He who knows both the manifest creation and the perishable body together overcomes death through the mortal and attains immortality through the Divine.
श्लोक 1.15
हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् | तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये || १५ ||
hiraṇmayena pātreṇa satyasyāpihitaṁ mukham | tattvaṁ pūṣannapāvṛṇu satyadharmāya dṛṣṭaye || 15 ||
हिंदी अर्थ: सत्य का मुख ज्योतिर्मय (स्वर्णमय) पात्र से ढका हुआ है। हे पूषन् (सूर्य/पोषक देव)! मुझ सत्यधर्मा को उस परम सत्य के दर्शन कराने के लिए आप उस आवरण को हटा दीजिए।
Meaning: The face of Truth is covered with a golden vessel. O Sun, do you unveil that for me, a seeker of Truth, that I may behold It.
श्लोक 1.16
पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह तेजः | यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि || १६ ||
pūṣannekarṣe yama sūrya prājāpatya vyūha raśmīn samūha tejaḥ | yatte rūpaṁ kalyāṇatamaṁ tatte paśyāmi yo'sāvasau puruṣaḥ so'hamasmi || 16 ||
हिंदी अर्थ: हे सबका पोषण करने वाले, हे एक मात्र ऋषि (सर्वद्रष्टा), हे यम, हे सूर्य, हे प्रजापति के पुत्र! आप अपनी किरणों को समेट लीजिए, अपने तेज को शांत कीजिए। आपका जो परम कल्याणमय रूप है, उसे मैं देखता हूँ। वह जो आदित्यमण्डल में स्थित पुरुष है, 'सोऽहमस्मि'—वही मैं हूँ!
Meaning: O Nourisher, solitary Seer, Controller, Sun, offspring of Prajapati! Gather Your rays, withdraw Your blinding luster. That most gracious form of Yours I behold. He who is that Person—I am He!
श्लोक 1.17
वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तꣳ शरीरम् | ॐ क्रतो स्मर कृतꣳ स्मर क्रतो स्मर कृतꣳ स्मर || १७ ||
vāyuranilamamṛtamathedaṁ bhasmāntaṁ śarīram | oṁ krato smara kṛtaṁ smara krato smara kṛtaṁ smara || 17 ||
हिंदी अर्थ: मेरा प्राण वायु अमर सूत्रात्मा को प्राप्त हो और यह शरीर भस्म में समाप्त होने वाला है। हे ॐ स्वरूप संकल्पमय जीवात्मा! अपने किए हुए शुभ कर्मों का स्मरण कर, स्मरण कर!
Meaning: May my life-breath enter into the immortal air, and this body end in ashes. OM! O Mind, remember! Remember what you have done; remember, O Mind, remember!
श्लोक 1.18
अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् | युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम || १८ ||
agne naya supathā rāye asmān viśvāni deva vayunāni vidvān | yuyodhyasmajjuhurāṇameno bhūyiṣṭhāṁ te namauktiṁ vidhema || 18 ||
हिंदी अर्थ: हे प्रकाशस्वरूप अग्निदेव! आप हमारे सम्पूर्ण कर्मों को जानने वाले हैं। हमें सन्मार्ग (सुपथ) पर ले चलिए जिससे हम परम कल्याण को प्राप्त हों। हमारे कुटिल पापों को हमसे दूर कीजिए। हम आपको बारम्बार नमस्कार करते हैं।
Meaning: O Agni, radiant Lord, knower of all our deeds! Lead us by the good path to true wealth and fulfillment. Remove from us all crooked sin. To You we offer our repeated salutations.